به گزارش دکل پرس، تنگه هرمز، به‌عنوان شاهراه حیاتی عبور نزدیک به یک‌پنجم نفت جهان، همواره در میانه رقابت‌های ژئوپلیتیکی منطقه قرار داشته است. از سال ۲۰۱۹ به این‌سو، مجموعه‌ای از حملات به نفتکش‌ها، توقیف شناورها و لفاظی‌های سیاسی، نه‌تنها امنیت کشتیرانی در این آبراه را متزلزل کرده، بلکه مستقیماً بر سطح تولید و صادرات نفت کشورهای حاشیه خلیج فارس اثر گذاشته است. هم‌زمان، این کشورها برای خنثی‌سازی «سلاح تنگه» و تضمین جریان پایدار درآمدهای نفتی، پروژه‌های پرهزینه‌ای را برای کاهش وابستگی به هرمز در پیش گرفته‌اند.

۱. تشدید تنش‌ها و اختلال در تردد نفتکش‌هاطی پنج سال گذشته، تنگه هرمز و دریای عمان صحنه چندین دور بحران امنیتی بوده است:

 حمله به نفتکش‌ها (۲۰۱۹): انفجارهای مشکوک در دریای عمان که نفتکش‌های مرتبط با ژاپن، نروژ و عربستان را هدف قرار داد، بیم از یک درگیری گسترده را افزایش داد و نرخ بیمه حمل‌ونقل دریایی را چندین برابر کرد.

توقیف شناورها: سپاه پاسداران ایران بارها نفتکش‌های خارجی (از جمله پرچم بریتانیا، یونان و جزایر مارشال) را توقیف کرده که مستقیماً روند عبور و مرور را مختل کرده است.

تهدیدهای مکرر بستن تنگه: مقام‌های ایرانی در واکنش به تحریم‌های نفتی و تنش‌های هسته‌ای بارها تهدید به مسدودسازی تنگه کرده‌اند که صرف این لفاظی‌ها نیز موجب خروج موقت کشتی‌ها از منطقه می‌شود.

حملات پهپادی و موشکی: حملات حوثی‌ها به تأسیسات نفتی عربستان و امارات (از جمله آرامکو در بقیق و خریص) که بخشی از یک زنجیره تهدید منطقه‌ای است، نشان داد زیرساخت‌های تولید نیز از گزند ناامنی در امان نیستند.

این ناامنی فزاینده به طور مستقیم تردد نفتکش‌ها را کاهش داده، زمان انتظار برای اسکورت نظامی را بالا برده و هزینه لجستیک صادرات را به شکل چشمگیری افزایش داده است.

۲. تأثیر مستقیم بر کاهش تولید نفتکاهش تولید نفت کشورهای حوزه خلیج فارس در این مقطع ریشه در دو عامل هم‌پوشان دارد: ناامنی مستقیم تأسیسات و سیاست تولید محتاطانه برای تطبیق با واقعیت‌های صادرات محدودشده.

کاهش اجباری تولید: در سپتامبر ۲۰۱۹، حمله به پالایشگاه‌های بقیق و خریص عربستان سعودی، حدود ۵.۷ میلیون بشکه در روز از ظرفیت تولید این کشور را موقتاً از مدار خارج کرد که بیشترین کاهش ناگهانی در تاریخ صنعت نفت بود.

کاهش صادرات در پی اختلالات تردد: در دوره‌های اوج تنش (مانند تابستان ۲۰۱۹ و بهار ۲۰۲۱) شمار نفتکش‌های عبوری از تنگه به نحو محسوسی افت کرد. برای جلوگیری از انباشت نفت در مخازن شناور و خشکی، تولیدکنندگان به‌ویژه عراق، کویت و عربستان مجبور به کاهش تولید داوطلبانه میدان‌های جنوبی خود شدند.

پروژه‌های توسعه‌ای به تعویق افتاده: نااطمینانی امنیتی، سرمایه‌گذاری در افزایش ظرفیت تولید میدان‌های فراساحلی در خلیج فارس را با تردید روبه‌رو کرده و برخی برنامه‌های توسعه‌ای برای رسیدن به ظرفیت‌های بالاتر را کند کرده است.
کشورهای تولیدکننده دریافتند که حتی تهدید به اختلال در تنگه، می‌تواند به اندازه یک محاصره واقعی، جریان نفت را قفل کند و آن‌ها را وادار به «تولید کمتر برای صادرات ایمن‌تر» سازد.

۳. تلاش‌های راهبردی برای کاهش وابستگی به تنگه هرمزحاشیه‌نشینان خلیج فارس، به‌ویژه عربستان سعودی، امارات متحده عربی و عراق، برنامه‌های فوری و بلندمدتی را برای دور زدن تنگه یا کاهش پیامدهای بسته‌شدن آن اجرا کرده‌اند:

خطوط لوله جایگزین: عربستان سعودی ظرفیت خط لوله شرق-غرب (پترولاین) را که نفت خام میدان‌های شرقی را به پایانه صادراتی ینبع در دریای سرخ منتقل می‌کند، به حدود ۵ میلیون بشکه در روز افزایش داده است تا بتواند بخش عمده صادرات خود را بدون عبور از هرمز انجام دهد.

امارات متحده عربی با تکمیل خط لوله راهبردی حبشان-فجیره به طول ۳۶۰ کیلومتر، اکنون می‌تواند بیش از ۱.۸ میلیون بشکه در روز نفت خود را از طریق پایانه فجیره در دریای عمان (خارج از تنگه هرمز) صادر کند. مخازن عظیم ذخیره‌سازی در فجیره نیز به یک مرکز بازصادرات منطقه‌ای تبدیل شده است.

عراق طرح بلندپروازانه خط لوله بصره-عقبه به اردن را با ظرفیت هدف‌گذاری‌شده یک میلیون بشکه در روز دنبال می‌کند، هرچند این پروژه با موانع امنیتی و مالی روبه‌روست. علاوه بر این، به‌روزرسانی پایانه‌های صادراتی جنوب (البصره) برای افزایش پایداری صادرات از مسیر تنگه در کوتاه‌مدت ادامه دارد.

ایران نیز خط لوله راهبردی گوره-جاسک را افتتاح کرده که نفت را از میدان‌های جنوب غربی به پایانه جاسک در سواحل مکران (دریای عمان) می‌رساند و وابستگی صادرات ایران به جزیره خارک در خلیج فارس را کاهش می‌دهد.

تنوع‌بخشی اقتصادی و ذخیره‌سازی راهبردی: کشورهای شورای همکاری با سرعت بخشیدن به برنامه‌های «چشم‌انداز ۲۰۳۰» و نظایر آن، تلاش می‌کنند سهم نفت در تولید ناخالص داخلی را کاهش دهند تا شوک‌های ناشی از تنگه، اقتصاد ملی را فلج نکند.   

سرمایه‌گذاری در مخازن عظیم ذخیره‌سازی نفت خام و فرآورده در فجیره، صحار (عمان) و ینبع به تولیدکنندگان این امکان را می‌دهد که در صورت بروز بحران موقت در هرمز، همچنان بتوانند تقاضای مشتریان را از موجودی انبارها تأمین کنند.

تنش‌های پیوسته در تنگه هرمز، این آبراه را از یک مزیت لجستیکی به یک نقطه آسیب‌پذیری حیاتی برای کشورهای حاشیه خلیج فارس تبدیل کرده است. در کوتاه‌مدت، این بحران‌ها مستقیماً به کاهش تولید و صادرات نفت انجامیده، ولی در میان‌مدت به تسریع بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاری‌های تاریخ منطقه برای ایجاد کریدورهای جایگزین صادراتی منجر شده است. اکنون خطوط لوله به دریای سرخ و دریای عمان، همراه با پایانه‌های مدرن خارج از تنگه، شبکه امنیتی تشکیل داده‌اند که اگرچه وابستگی را به صفر نمی‌رسانند، اما اهرم فشار ژئوپلیتیکی تنگه هرمز را به طور قابل توجهی کاهش داده‌اند.