آمارهای منتشرشده از سوی منابع رسمی حاکی از آن است که ظرفیت نصب‌شده نیروگاه‌های تجدیدپذیر کشور، شامل نیروگاه‌های خورشیدی، بادی، زیست‌توده و برق‌آبی‌های کوچک، طی یک‌سال‌ونیم گذشته با افزایش قابل توجهی همراه بوده است. طبق اعلام مراجع رسمی، این ظرفیت به حدود ۳ هزار و ۱۶۵ مگاوات رسیده که در مقایسه با سال‌های پیش از آن، رشد کم‌سابقه‌ای محسوب می‌شود.

در همین بازه زمانی، گزارش‌هایی از رشد ۱۵۷ درصدی ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر منتشر شده؛ آماری که در نگاه نخست می‌تواند نشانه‌ای از تغییر رویکرد در سیاست‌گذاری انرژی کشور تلقی شود. با این حال، کارشناسان تأکید دارند که اتکا به ظرفیت اسمی، تصویر کاملی از وضعیت واقعی تولید برق پاک ارائه نمی‌دهد.

سهم محدود در سبد برق کشور

با وجود افزایش ظرفیت نصب‌شده، سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در تأمین برق کشور همچنان پایین است. بر اساس برآوردها، این سهم در بهترین حالت به چند درصد محدود می‌شود؛ رقمی که فاصله قابل توجهی با میانگین جهانی و حتی اهداف پیش‌بینی‌شده در اسناد بالادستی دارد.

کارشناسان معتقدند یکی از دلایل اصلی این شکاف، تفاوت میان «ظرفیت نصب‌شده» و «تولید واقعی» است. بسیاری از نیروگاه‌های خورشیدی و بادی، به‌ویژه در مقیاس کوچک، به دلایل مختلف از جمله محدودیت‌های اتصال به شبکه، نبود زیرساخت‌های مناسب و مشکلات اقتصادی، امکان بهره‌برداری کامل از ظرفیت خود را ندارند.

چالش اتصال به شبکه؛ گلوگاه پنهان توسعه

یکی از مهم‌ترین موانع توسعه عملی انرژی‌های تجدیدپذیر، موضوع اتصال به شبکه برق است. همچنین دستورالعمل‌های جدید اتصال به شبکه، هزینه‌های سرمایه‌گذاری را افزایش داده و در برخی موارد، درآمد نیروگاه‌های خورشیدی را کاهش داده است.

این موضوع به‌ویژه برای سرمایه‌گذاران بخش خصوصی و نیروگاه‌های مقیاس کوچک، به عاملی بازدارنده تبدیل شده؛ به‌گونه‌ای که برخی فعالان این حوزه، بازگشت سرمایه را با ابهام جدی مواجه می‌دانند.

اقتصاد انرژی‌های پاک؛ جذابیت محدود، ریسک بالا

در کنار چالش‌های فنی، مسائل اقتصادی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در کند شدن روند توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر داشته است. افزایش هزینه تجهیزات، نوسانات ارزی و تغییرات مقرراتی، باعث شده جذابیت اقتصادی این حوزه کاهش یابد.

برخی گزارش‌ها حاکی از آن است که همزمان با افزایش هزینه احداث نیروگاه‌های خورشیدی، درآمد حاصل از فروش برق با نرخ‌های تضمینی، تناسب لازم را با هزینه‌ها ندارد. این عدم توازن، سرمایه‌گذاران را محتاط‌تر کرده و سرعت ورود سرمایه‌های جدید را کاهش داده است.

وعده‌ها و برنامه‌ها؛ فاصله تا تحقق

در سال‌های اخیر، برنامه‌ها و اهداف متعددی برای توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر اعلام شده است؛ از افزایش چندبرابری ظرفیت تولید برق پاک گرفته تا استفاده گسترده از پنل‌های خورشیدی پشت‌بامی و توسعه نیروگاه‌های بادی در مناطق مستعد.

با این حال، بررسی روند اجرا نشان می‌دهد تحقق این اهداف، با چالش‌های جدی مواجه بوده است. کارشناسان بر این باورند که نبود ثبات در سیاست‌گذاری، تغییر مداوم مقررات و عدم هماهنگی میان بخش‌های مختلف، از جمله عواملی است که مانع تحقق کامل این برنامه‌ها شده است.

در سطح سیاست‌گذاری، انرژی‌های تجدیدپذیر طی سال‌های اخیر بارها مورد تأکید قرار گرفته است. در این میان، مسعود پزشکیان در اظهارات مختلف بر ضرورت حرکت به سمت انرژی‌های پاک، اصلاح سیاست‌های توسعه و کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی تأکید کرده و اقدامات دولت در این حوزه را بی‌سابقه توصیف کرده است. همچنین هدف‌گذاری‌هایی درباره افزایش چندبرابری تولید برق تجدیدپذیر، حتی تا چند صد برابر، مطرح شده است. با این حال، کارشناسان معتقدند تحقق این اهداف نیازمند شفاف‌سازی در خصوص منابع مالی، زیرساخت‌های فنی و سازوکارهای اجرایی است؛ موضوعی که تجربه سال‌های گذشته، اهمیت آن را بیش از پیش نشان داده است.

تجربه‌های محدود اما قابل اتکا

در کنار چالش‌ها، تجربه‌های موفق محدودی نیز در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر قابل مشاهده است. توسعه پنل‌های خورشیدی در مناطق روستایی و عشایری، یا اجرای پروژه‌های کوچک مقیاس در برخی استان‌ها، نشان داده که با طراحی درست و حمایت هدفمند، می‌توان از ظرفیت‌های موجود بهره‌برداری مؤثرتری داشت.

کارشناسان معتقدند تمرکز بر پروژه‌های کوچک و متوسط، به‌ویژه با مشارکت بخش تعاونی و خصوصی، می‌تواند بخشی از موانع فعلی را کاهش دهد.

ایران و مقایسه جهانی

نگاهی به وضعیت جهانی انرژی‌های تجدیدپذیر نشان می‌دهد بسیاری از کشورها توانسته‌اند سهم قابل توجهی از برق مصرفی خود را از منابع پاک تأمین کنند. در حالی که ایران از نظر پتانسیل خورشیدی و بادی، در زمره کشورهای برخوردار قرار دارد، سهم فعلی این منابع در سبد انرژی کشور، با این ظرفیت بالقوه همخوانی ندارد.

تحلیلگران بر این باورند که بدون اصلاح ساختارهای اقتصادی، مقرراتی و زیرساختی، استفاده از این پتانسیل عظیم همچنان در حد آمار و برنامه باقی خواهد ماند.

رشد ظرفیت نصب‌شده انرژی‌های تجدیدپذیر در ایران، اگرچه نشانه‌ای مثبت از توجه به انرژی‌های پاک است، اما به‌تنهایی نمی‌تواند معیار موفقیت تلقی شود. فاصله میان آمارهای اعلامی و اثرگذاری واقعی در شبکه برق، نشان می‌دهد توسعه این بخش نیازمند نگاهی فراتر از افزایش عددی ظرفیت‌هاست.

به نظر می‌رسد تا زمانی که چالش‌های اقتصادی، زیرساختی و مقرراتی به‌صورت همزمان و پایدار مورد توجه قرار نگیرد، انرژی‌های تجدیدپذیر در ایران همچنان سهمی محدود در تأمین برق کشور خواهند داشت؛ سهمی که با ظرفیت‌های بالقوه این حوزه، فاصله‌ای معنادار دارد

فاصله ایران با همسایگان در بهره‌برداری از انرژی‌های پاک

با وجود افزایش ظرفیت نصب‌شده انرژی‌های تجدیدپذیر در ایران، مقایسه وضعیت کشور با برخی همسایگان منطقه‌ای نشان می‌دهد سهم برق پاک در سبد انرژی ایران همچنان محدود است. برآوردها حاکی از آن است که سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در تولید برق ایران کمتر از پنج درصد است؛ این در حالی است که کشورهایی مانند ترکیه توانسته‌اند بیش از ۲۰ درصد برق مصرفی خود را از منابع تجدیدپذیر تأمین کنند. امارات متحده عربی نیز طی سال‌های اخیر با تمرکز بر توسعه نیروگاه‌های خورشیدی بزرگ‌مقیاس، به ظرفیت‌های چند هزار مگاواتی دست یافته و عربستان سعودی با وجود شروع دیرتر، اهداف زمان‌بندی‌شده و برنامه‌های سرمایه‌گذاری مشخصی را دنبال می‌کند. این مقایسه نشان می‌دهد برخورداری از پتانسیل طبیعی، به‌تنهایی تضمین‌کننده توسعه انرژی‌های پاک نیست.

موانع ساختاری؛ چالش‌های پنهان توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر

بررسی گزارش‌های تخصصی حوزه انرژی نشان می‌دهد توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در ایران با مجموعه‌ای از موانع ساختاری و اقتصادی مواجه است. مشکلات اتصال نیروگاه‌ها به شبکه برق، تغییر دستورالعمل‌های فنی و افزایش هزینه‌های سرمایه‌گذاری، از جمله چالش‌هایی است که بازگشت سرمایه را برای فعالان این حوزه با ابهام مواجه کرده است. علاوه بر این، افزایش قیمت تجهیزات، نوسانات ارزی و عدم تناسب تعرفه‌های خرید تضمینی برق با هزینه‌ها، جذابیت اقتصادی پروژه‌های تجدیدپذیر را کاهش داده است. برخی گزارش‌ها همچنین به نبود ثبات در مقررات و حتی بروز رانت در اجرای پروژه‌های بزرگ اشاره دارند؛ عواملی که در مجموع، سرعت توسعه انرژی‌های پاک را کند کرده‌اند.